Zorgsector en blockchain: oplossing op zoek naar toepassing?

  6 minuten

Of het nu gaat om de uitwisseling van gegevens binnen instellingen, tussen ziekenhuizen onderling of bijvoorbeeld in de communicatie tussen ziekenhuis en huisarts: de uitdagingen op het gebied digitale gegevensverwerking zijn groot. De huidige praktijk blijkt telkens gevoelig voor fouten bij handmatig overschrijven, terwijl de administratieve lasten ook een terugkerend thema zijn. De problematiek is niet nieuw. Sinds het mislukken van de landelijke invoering van een centraal elektronisch patiëntendossier (EPD) in 2011, ontstaan er allerlei initiatieven, gericht op verbetering van informatiestromen in de zorg: met een chic woord heet dat de oplossing van het interoperabiliteitsvraagstuk. Dat hierbij nieuwe ontwikkelingen, waaronder blockchain, veel attentiewaarde krijgen, wekt geen verbazing.

Zeker bij de eerste ideeën over de toepassing van blockchain in de zorg lag er een sterke verbinding met het uitwisselen van digitale gegevens. Hierbij werd blockchain gezien als een alternatief voor een elektronisch patiënten dossier, die de patiënten juist de controle over hun eigen gezondheidsgegevens zou kunnen geven.[1] Dezelfde gedachte zien we terug bij de ontwikkeling van de persoonlijke gezondheidsomgeving: ook hier is het vertrouwen groot dat de digitale gegevens uitwisseling tussen zorgaanbieder en patiënt aanzienlijk gaat verbeteren. Voor beide geldt immers dat patiënt meer regie krijgt over zijn persoonsgegevens. Een belangrijke vraag is of blockchain-technologie inderdaad deze transformerende potentie heeft. Gaat zij de belofte van het ontketenen van de zorg waarmaken zoals in 2016 en 2017 de verwachting was?

 

Laatste twee jaar

Het is nog pril. Twee jaar geleden vond het eerste congres over blockchain in de zorg in Nederland plaats, met als deelnemers medewerkers van patiëntenverenigingen, digitale veiligheidsexperts en ICT-managers van ziekenhuizen. De bijdrage ‘De Zorg ontketent met blockchain?’ bevatte niet voor niets een vraagteken.[2] De nieuwe digitale technologie was toen vooral een belofte voor de zorgsector, wegen het grotendeels ontbreken van concrete toepassingen. Praktische illustraties van blockchain waren er al, maar die kwamen in hoofdzaak uit de financiële wereld in de vorm van cryptovaluta’s.

Een schaars voorbeeld uit het zorgdomein dat wel de ronde deed, was een proof of concept, uitgevoerd door het Reshape Center van het Radboud UMC met betrekking tot het medicatie-overzicht. ‘Patiënten beslissen met welke zorgverleners ze hun medicatie-overzicht willen delen en naar welke apotheker ze hun medicatie-voorschrift willen toesturen’.[3] Het mag niet verbazen dat deze proef zich richtte op het medisch voorschrijven van geneesmiddelen (medicatie). De zogenoemde ‘medicatieveiligheid’ blijft een voortdurende en complexe uitdaging in de sector. Door geneesmiddelen-onveiligheid vinden in ons land namelijk jaarlijks ongeveer 25.000 overbodige opnames plaats. De toepassing van blockchain technologie maakt transparant welke zorgaanbieder welke medicijnen heeft voorgeschreven en kan ook duidelijk maken welke medicijn de patiënt daadwerkelijk gebruikt. De belofte van het Reshape Center ging echter gepaard met waarschuwingen over de strikte zorgregelgeving en het tijdsmoment. Blockchain-technologie zit nog vroeg in de hype-cycle.

 

Onderzoek

De aandacht voor blockchain in de zorgsector heeft daarna vervolg gekregen in zowel pilots als rapporten. Zo publiceerde het expertisecentrum eHealth Nictiz in 2017 een genuanceerd rapport over de mogelijkheden van en waarschuwingen voor blockchain. Het rapport geeft aan dat blockchain een belofte in de zorg biedt, maar in beginsel niet wordt gezien als oplossing voor de grote vraagstukken op het vlak van digitale gegevens-uitwisseling.[4] Momenteel gaat het om een jonge technologie waarvan de waarde voor de zorgsector alleen te ontdekken is via pilots en experimenteren.

Nictiz ziet de grootste kans in de mogelijkheden die blockchain biedt in regie, coördinatie en controle voor de patiënt. Daarnaast kan de sector leren van de experimenten om te zien waar de toepassingsmogelijkheden liggen. De momentopname van blockchain in de zorg laat niets aan duidelijkheid te wensen over. Volgens het expertisecentrum er is sprake van een denkbeeldige hamer voor een denkbeeldige spijker.

Blockchain

Experimenten

Op verschillende plekken zijn al proeven uitgevoerd. Een mooi voorbeeld betreft de proef die het Zorginstituut Nederland (ZIN) uitvoerde in de kraamzorg.[5] Via blockchain-technologie hielden kraamverzorgenden en jonge moeders de urenregistratie bij op hun smartphone. Op deze wijze krijgt de moeder inzicht op het aantal kraamzorguren dat zij nog tegoed heeft. ZIN concludeerde dat de deelnemende partijen de toegevoegde waarde van blockchain onderschreven; voldoende om verder onderzoek aan te bevelen. Voor de zorg pleit het instituut vooralsnog voor het gebruik van een permissioned (private) blockchain: dat betekent dat de partners in de blockchain bekend zijn, omdat toegang tot het systeem alleen wordt verleend na toestemming.[6]

Interessant is dat het instituut aandacht vraagt voor de samenwerkingsovereenkomst om rollen te verduidelijken en vertrouwen te organiseren. Daarnaast stelt ZIN dat nog onduidelijk is op welke wijze blockchain zich verhoudt tot de nieuwe regels voor de verwerking van persoonsgegevens zoals vastgelegd in Algemene verordening gegevensverwerking (AVG), die op 25 mei 2018 van toepassing werd. Zo rijzen er onder andere vragen omtrent het nieuwe recht om vergeten te worden en ter zake de uitwisselingen van medische persoonsgegevens tussen verschillende sectorale informatiesystemen. Kinderschoen is hier de gebruikte beeldspraak.

 

Oplossing serieuze uitwisselingsvraagstukken?

Nieuwe technologie creëert nieuwe beelden, maar die kunnen opmerkelijk verschillen. Medio 2017 verscheen in het vakblad Zorgvisie een oproep aan de zorg om in te springen op blockchain, omdat met deze technologie de administratieve lasten kunnen verminderen. [7] Meer recent verschijnen er ook artikelen die stellen dat het vraagstuk meer fundamenteel moet worden bekeken. Sommige gaan van de veronderstelling uit dat de zorg in essentie dusdanig van andere sectoren verschilt dat blockchain in deze bedrijfstak geen serieuze ‘disruptor’ zal zijn. [8] Dus geen zorg-sectorale ontwrichting, maar een sprookje voor gelovigen. Een drietal argumenten onderbouwt de hypothese. In de zorgsector:

  • draait het om patiënten, operaties, behandelingen en medicijnen. Digitale gegevensuitwisseling is hiervan een gevolg en soms een noodzakelijkheid;
  • zijn de meeste gegevens opgeslagen in (niet-centrale) elektronische patiëntendossiers (EPD’s), die een open gegevensuitwisseling verhinderen;
  • is betrouwbaarheid van de persoonsgegevens een afgeleid probleem. Het probleem zit niet in frauduleuze handelingen maar vaak op het ontbreken van betrouwbare actuele informatie. Bijvoorbeeld: is het voorgeschreven medicijngebruik gelijk aan het gebruik?

Mogelijkheden voor de inzet van blockchain-technologie zijn er dus eerder in relatie aan declaraties en patiënttoestemmingen (administratief) dan aan patiënten en behandelingen.

 

Conclusies

De introductie van een nieuwe technologie in het algemeen gaat gepaard met enthousiasme en belofte afgewisseld met teleurstellingen na de eerste daadwerkelijke praktijkervaringen. Blockchain in de zorg balanceert op dit moment tussen beide. We hebben de gelovigen en de sceptici.[9] We horen tevens geluiden dat blockchain de hype voorbij is. Wat gaat er na de hype gebeuren? De toepassing van blockchain lijkt in ieder geval nog niet hoog op de agenda van CIO’s van ziekenhuizen in Nederland te staan. Dan blijft het vooralsnog een belofte met potentieel. Overigens is volgens McKinsey de gezondheidssector één van de drie sectoren waar de business-waarde van blockchain ook groot kan zijn (naast de financiële sector en de overheid) juist doordat de beschikbaarheid van data door de keten heen beter georganiseerd kan worden.[10]

Experimenten in de Verenigde Staten hebben geleid tot MedRec (www.medrec.io) een dataplatform waarin patiënt en professional centraal staan. Het Nederlandse programma dat de ontwikkeling van een Persoonlijke Gezondheidsomgeving aanjaagt, MedMij, maakt bewust nog geen gebruik van blockchain omdat het nog geen bewezen technologie is.[11] De toepassing van blockchain biedt zeker potentie om de regie van de burger / patiënt te versterken zoals MedRec toont.

Toch is mijn verwachting dat het zorgveld de technologie niet snel gaat omarmen en daarmee de keten van digitale gegevensuitwisseling ontketend wordt: in dit stadium is het nog een technologie op zoek naar een goede toepassing. Ook McKinsey geeft aan dat de technologie nog eigenlijk te onvolwassen is: ook hier ontbreken standaarden en regulering en ligt het gevaar van silo-blockchain gericht op specifieke toepassingen om de hoek. Potentie zien zij vooral ook in de hoek van verzekeringen en betalingen. De waarde en het ontketenende karakter van blockchain moet zich de komende vijf jaar nog bewijzen.

Alleen door experimenteren en leren ontstaat er uiteindelijk duidelijkheid over de vraag of (open of gesloten) blockchain-technologie zinvol in de zorg kan worden toegepast. Vervolgens weten we ook het antwoord op de vraag of blockchain een metaforische hamer of spijker is.

 

Attentiepunten

  • Onderzoeksbureau IDC verwacht zijn op vroegst in 2020 dat blockchain in zorgperspectief uit de experimenteerfase komt. Deze digitale technologie kan in de verscheidenheid van patiëntinformatiesystemen een praktische oplossing bieden om digitale gegevensuitwisseling te verbeteren. We weten echter niet of onvoldoende in welk deeldomein de concrete toepassingen zich zullen bevinden.
  • Anders dan bij blockchain-toepassingen in andere sectoren is digitale gegevensuitwisseling in de zorg weliswaar elementair maar toch secundair in het primaire proces van behandeling: de technologie moet zich bewezen hebben voordat de zorg deze zal gaan gebruiken.
  • De toepassing van blockchain in de zorg richt zich op specifieke gebieden waarbij de interactie tussen patiënt/burger en zorgprofessional, of zorgprofessionals onderling overeenstemming willen hebben. De verbinding naar een ‘Electronic Health Record’ is interessant en zou verder onderzocht kunnen worden.
  • Nieuwe technologie — als het geen medische technologie is — vindt maar moeizaam de weg in de zorg. Dat geldt zeker ook voor het lastig te vatten blockchain. De waarde moeten zorgprofessionals en burgers in de praktijk ervaren.

 

Verschenen in:

Natascha van Duuren, Victor de Pous (red), Multidisciplinaire aspecten van blockchain (De Lex, 2018)

 

[1] John D. Halamka, MDAndrew LippmanAriel Ekblaw, The Potential for Blockchain to Transform Electronic Health Records, in Harvard Business Review, March 3, 2017.

[2] Frederieke Jacobs, De zorg ontketent met blockchain?, opgenomen in https://www.smarthealth.nl/trendition/2016/07/07/blockchain-zorg-congres/

[3] Frederieke Jacobs, De zorg ontketent met blockchain?, opgenomen in https://www.smarthealth.nl/trendition/2016/07/07/blockchain-zorg-congres/

[4] Jaco van Duivenboden en Maarten Ligtvoet, Blockchain in de zorg, Nictiz, 2017.

[5] Idius Felix, Maarten Nap, Marleen Nuijten, Eva Piller Praktijkproef blockchain kraamzorg met Mijn Zorg Log, Rapportage (ZIN, 14 juni 2018) https://www.zorginstituutnederland.nl/publicaties/rapport/2018/06/14/praktijkproef-blockchain-kraamzorg-met-mijn-zorg-log.

[6] In een permissionless (open – public) model is niets bepaald over wie er blocks aan de chain mogen toevoegen (iedereen mag nieuwe blokken minen). In een permissioned (gesloten – private) model is er juist wel vastgelegd wie deze miners zijn.

[7] Oproep aan de zorg: gebruik Blockchain, Zorgvisie 23 juli 2017

[8] Mark de Graauw, Blockchain in de zorg is grootste hype sinds uitvinding van Internet, https://www.smarthealth.nl/2018/01/10/blog-blockchain-zorg-hype/

[9] Zie voor enige scepsis bijvoorbeeld: Jesse Frederik, Blockchain, een oplossing voor bijna niets (De correspondent, 25 augustus 2018), https://decorrespondent.nl/8628/de-blockchain-een-oplossing-voor-bijna-niets/519071687772-2a5ee060.

[10] Brant Carson, Giulio Romanelli, Patricia Walsh, and Askhat Zhumaev, Blockchain beyond the hype: What is the strategic business value? (McKinsey, June 2018)

[11] Zie: www.medmij.nl

New call-to-action
Deel dit artikel